Domates yetiştiren bir ev bahçesinde ilk sorun genellikle meyvede değil, bitkinin en alt yapraklarında görünür. Toprağa yakın yaprakların üzerinde beliren, ortasında iç içe halkalar bulunan koyu kahverengi lekeler, Alternaria solani mantarının işidir ve pratikte "erken yaprak yanıklığı" olarak bilinir. Bu, ev koşullarında karşılaşılan domates yaprak hastalığı vakalarının açık ara birincisidir; çünkü etkeni toprakta ve bitki artıklarında yıllarca canlı kalabilir, yayılması için tek ihtiyacı ılık hava ile ıslak yaprak yüzeyinin birkaç saat bir arada bulunmasıdır. İyi haber şu: erken fark edildiğinde hastalık bitkiyi öldürmez, sadece verimi düşürür — ve bu düşüş büyük ölçüde önlenebilir.
Erken yaprak yanıklığının ayırt edici üç işareti vardır: halkalı desen (hedef tahtası görünümü), lekeyi çevreleyen sarı hale ve alttan yukarıya doğru ilerleyen yayılım. Leke çapı başlangıçta 2–3 mm iken birleşerek yaprağın büyük kısmını kaplar, yaprak sararır, kurur ve dökülür. Yaprak kaybı meyveyi güneşe açık bıraktığı için ikinci bir sorun doğar: güneş yanığı.
Karıştırılması en kolay üç hastalığı karşılaştırmak, doğru müdahale için kritik:
| Belirti | Erken yaprak yanıklığı | Septoria yaprak lekesi | Mildiyö (geç yanıklık) |
|---|---|---|---|
| Leke görünümü | Halkalı, kahverengi, 5–12 mm | Küçük, gri merkezli, koyu kenarlı | Yağ lekesi gibi, gri-yeşil, sınırsız |
| Başlangıç yeri | Alt yapraklar | Alt yapraklar | Üst yapraklar ve uç sürgünler |
| Sıcaklık tercihi | Ilık (yaklaşık 24–29 °C) | Ilık ve nemli | Serin (15–20 °C), yüksek nem |
| İlerleme hızı | Yavaş, haftalar içinde | Yavaş | Çok hızlı, 3–5 günde bitkiyi çökertir |
| Gövde/meyve etkisi | Sap dibinde koyu çökük leke | Nadiren meyvede | Meyvede kahverengi sert çürüklük |
Ayrım pratikte önemli: mildiyö görürseniz saatler içinde davranmanız, erken yanıklıkta ise haftalık bir program kurmanız gerekir.
Alternaria sporlarının çimlenip yaprağa girmesi için yaprak yüzeyinin ıslak kalması şarttır. Ilık havalarda bu süre birkaç saate kadar iner; serin havalarda daha uzun ıslaklık gerekir. Yani sorun "nem" değil, yaprak ıslaklık süresidir. Ev bahçelerinde bu süreyi uzatan alışkanlıklar hep aynıdır:
Lekeli alt yaprakları kuru havada, temiz makasla kesin. Toprağa temas eden ilk 30 cm'lik yaprak katmanını tamamen kaldırmak, spor kaynağını doğrudan azaltır. Kesilen materyali kompost yığınına atmayın; ev tipi kompost sıcaklığı patojeni güvenilir biçimde öldürmez.
Sulamayı damla ya da kök dibine, sabahın erken saatlerine alın. Sulama programınızı gün doğumu civarına kaydırmak, tek başına hastalık baskısını belirgin biçimde düşüren en ucuz önlemdir. Toprak yüzeyine 5–7 cm saman, kıyılmış yaprak veya kuru çim malçı serin.
Fungisitler tedavi değil koruma sağlar; yani yeni çıkan yaprakları korurlar, mevcut lekeyi iyileştirmezler. Bu yüzden zamanlama her şeydir.