Ağustosun son haftasında elinde fide kalan ya da tezgâhta ucuzlamış fideleri gören her bahçıvanın aklına aynı soru gelir: "Bunu şimdi diksem tutar mı?" Cevap bölgeye göre "evet, üstelik verimli olur"dan "kesinlikle boşa emek"e kadar uzanıyor. Çünkü domates dikme zamanı takvim yaprağıyla değil, iki sayının farkıyla belirlenir: fidenin ilk hasada ulaşması için gereken gün sayısı ile bölgenizde ilk don riskine kalan gün sayısı. Bu iki değeri yan yana koyduğunuzda karar neredeyse kendiliğinden çıkar.
Sağlıklı, 20-25 cm boyunda bir domates fidesi tarlaya/bahçeye dikildikten sonra çeşide göre kabaca şu sürelerde ilk olgun meyveyi verir:
25 Ağustos'ta dikilen erkenci bir fide, koşullar iyi giderse ekim ayının son on gününde ilk meyvesini verir. Hasadın sürmesi için ise ilk dondan önce en az 3-4 hafta daha ekleyin. Yani gerçekçi hedef, kasım başına kadar don görmeyen bir bahçe.
Türkiye'de ilk don tarihleri kıyı ve iç kesimler arasında altı haftadan fazla değişir. Aşağıdaki tablo genel bir yönelim sunar; kendi ilçenizin uzun yıllar ortalamasını ve mikro klimanızı (deniz etkisi, vadi tabanı, kuzey yamaç) mutlaka üzerine koyun.
| Bölge / konum | İlk don riskinin başladığı tipik dönem | Ağustos sonu dikimi |
|---|---|---|
| Akdeniz ve Ege kıyı şeridi | Aralık, bazı yıllarda hiç | Rahatlıkla uygun; asıl "sonbahar sezonu" budur |
| Güneydoğu ovaları | Kasım sonu | Uygun; sıcak stresi de bu tarihte geriler |
| Marmara ve Batı Karadeniz kıyısı | Kasım ortası-sonu | Sınırda ama erkenci çeşitle mantıklı |
| İç Anadolu, Doğu Anadolu, yüksek platolar | Ekim başı-ortası | Açıkta anlamsız; ancak seracık/tünelle denenebilir |
Görüldüğü gibi Antalya ile Erzurum arasındaki fark, "yazlık ikinci ürün" ile "kesin kayıp" arasındaki farktır. Yıl boyu ekim-dikim planınızı kurarken bahçeciliğin aylar takvimi mantığını bölgenize göre kaydırmanız gerektiğinin en net örneği de budur.
Domates dondan çok önce üretimi keser. Meyve tutumu için polenin canlı kalması gerekir ve bu, dar bir sıcaklık aralığında olur:
Bu yüzden kıyıda Ağustos sonu dikimi bir "geç kalma" değil, bilinçli bir tercihtir: yaz ortasının çiçek dökme problemi olmadan, serin sonbaharda temiz meyve alınır.
Kök boğazı kalın, 4-6 gerçek yapraklı, saksıda uzun süre beklememiş fide alın. Sararmış, sarılmış köklü ucuz fideler geç sezonda toparlanma süresi bulamaz. Kaliteli fidan seçiminde uyguladığınız kriterleri burada daha da sıkı tutun ve mutlaka erkenci etiketli çeşide yönelin.
Yaz mahsulünden çıkan toprak yorgun ve tuzlanmış olabilir. Dikimden önce 5-8 cm olgun kompost karıştırın; toprak hazırlığı adımlarını atlamayın. Azotu abartmayın — geç sezonda bol azot, meyve yerine yaprak yapar. Fosfor-potasyum ağırlıklı bir program olgunlaşmayı hızland